Na Mwandishi wetu Maalumu.
Kwa miaka kadhaa kumekuwa na mjadala mkali kuhusu hali ya walaji malisho kusini mwa Afrika, yalikuwa malumbano yaliyokuja kujulikana kama malumbano ya ‘Kalahari'.
Wahadza (pia wanaitwa Wahadzabe, Wahadzapi, Wahatsa, Tindiga, Watindiga, Kindiga, Kangeju, Wahadza Magharibi).
"Kwanini Wahadza bado ni wawindaji?"
Wahadza ni wawindaji wanaoishi katika bonde la ufa la mashariki kaskazini mwa Tanzania. Maisha yao mengi wanafanana na Ju/’hoansi wa Botswana wa miaka ya 1970.(Angalia Lee 1984).
Sio tu kwamba wana zana za mawindo bali wanawinda wanyama wengi na kukusanya baadhi ya mimea, wanaishi katika vibanda vinavyofanana, na wana mfumo wa kupandisha wanyama ulio sawa, lakini wanazungumza lugha kwa kubofya (Click Language, kama ile ya Wasandawe).
Mibofyo yao ya sauti inafanana na wazungumzaji wa kabila la San au Khoisan au (Bushmen) wa Afrika Kusini (Angalia, Bleek 1931; Fleming 1986; Ruhlen 1991; pia tazama Woodburn 1977; Sands 1995).
Ushahidi wa hivi majuzi unaonyesha kuwa kuna utofauti na lugha ya kubofya ya Wasandawe, (wanaoishi kilomita 130 kusini mwa Wahadza) ambayo inahusiana na lugha za Kisan. Kihadzane (lugha ya Kihadza) ni lugha iliyojitenga ambayo inahusiana sana na Lugha za Kisan (Angalia, Sands mwaka 1995).
Kihadzane hakihusiani hata kidogo na lugha yoyote ya majirani wa karibu wa Wahadza, jambo ambalo linaonyesha kuwa Wahadza wamedumisha kiwango kikubwa cha kujitawala.
Idadi ya Wahadza imekuwa ikiongezeka kidogo tangu mwaka 1900 na leo wapo takriban 1000 (Tazama, Blurton Jones et al. 1992).
Wahadza wanaishi karibu na Ziwa Eyasi, ziwa kubwa la maji ya chumvi ambalo wakati wa kiangazi linakauka kabisa. Utafiti mdogo unaonyesha takriban watu 250 wanaishi magharibi mwa ziwa. Wengine 750 wanaishi mashariki mwa ziwa katika eneo la kilomita 2,500 hivi.
Miongoni mwa Wahadza wa Mashariki, takriban 200-300 bado ndio pekee wanaoishi karibu kutokana na kuwinda wanyama, kukusanya asali, kuchimba mizizi, na kukusanya matunda ya mibuyu (Angalia, Marlowe 1999).
Watu 450 hadi watu 550 wa jamii iliyobaki ya Wahadza Mashariki huhama kutafuta lishe na shughuli zingine mbalimbali. Baadhi ya Wahadza wanafanya kazi ya kulinda mashamba ya mahindi ya majirani zao kutokana na wanyama waharibifu, hasahasa wanyama aina ya tumbili na nyani, kisha wanalipwa mahindi kama malipo, pamoja na kula nyama ya nyani wanaowaua.
Baadhi ya Wahadza wanafanya kazi katika mashamba makubwa mawili ya huko Ulaya katika eneo la Mangola. Mhadza anaweza kufanya kazi kama skauti wa michezo au kufanya kazi katika idara ya michezo.
Wahadza wachache wamepewa nyadhifa za serikalini kama maafisa wa maendeleo ya jamii. Idadi inayoongezeka ya Wahadza inategemea maisha yao kuendeshwa na pesa za watalii.
Karibu Wahadza wote isipokuwa watoto wadogo sana na baadhi ya wanawake wakubwa, wanazungumza lugha ya Kiswahili fasaha kama lugha yao ya pili.
Lugha ya Hadzane, haipo katika hatari yoyote ya kupotea haraka ingawa ina maneno mengi yaliyokopwa kutoka kwenye lugha ya Kiswahili na lugha nyinginezo za eneo hilo. Maneno hayo ya Kiswahili yaliyomo ndani ya hadzabe ni ya hivi karibuni.
Mwaka 1958, Wahadza wachache ndio waliokuwa wakifahamu kuongea Kiswahili, wengi wao walijua kuongea Kiisanzu, hii ilikuwa ni lugha ya majirani zao wa Kibantu wa kusini.(Angalia;Woodburn 1958)
Jinsi lugha ya Kiswahili inavyozidi kupatikana inafanya matumizi yake kuongezeka kwenye makabila yote nchini Tanzania, badala ya kuongezeka kwa kiwango cha mawasiliano na wasio Wahadza.
Kiswahili kimechukua nafasi ya waisanzu kama lugha ya pili ya Wahadza wengi. Wahadza wanaamini dini chache sana za majirani zao. Dini yao wenyewe sio kubwa bado ni ndogo. Wataalamu wa sayansi ya ulimwengu na wanaume wanaweza kusimulia hadithi zisizo na mwisho kuhusu jinsi mambo yalivyotokea.
Hawaamini kuna maisha baada ya kifo na kuna vikwazo vichache vya kidini maishani. Kabila lao lina sheria chache ambazo mara nyingi zinapuuzwa kwasababu zina matokeo madogo, isipokuwa sheria zinazohusu kula nyama maalum ya epeme wanaokula wanaume.
Wanaamini magonjwa yanawatokea kwasababu ya kuzikiuka sheria hizi (Woodburn 1979). Utamaduni wao mkubwa ni wa kucheza dansi ya 'epeme'.
Kwenye kambi zilizokuwa na watu wazima wa kutosha dansi hii ilichezwa baada ya giza kuingia, hasahasa kwenye usiku usiokuwa na mwezi.
Wanaume huvaa kengele miguuni, vazi la manyoya, kofia, na kutikisa Maraca wanapoimba na kucheza dansi moja baada ya nyingine kwa njia ya kupiga kelele, na hivyo kuwachochea wanawake waimbe na kucheza wakiwazunguka.
Utamaduni wao mwingine mkubwa unaitwa "Mai-toh-ko", yaani "Kijana wa Kike", ambao hufanyika wakati matunda yanaiva. Wasichana waliobalehe hukusanyika ndani ya kambi kisha hufunikwa na mafuta ya wanyama na kupambwa kwa shanga, kisha huwafukuza wavulana na kujaribu kuwapiga kwa vijiti vyao vya uzazi.
Ushahidi wa utafiti wa historia ya binadamu unaonyesha kwamba, wakulima na wafugaji wamekuwa katika eneo la nchi ya wahadza kwa karne kadhaa (Angalia, Sutton 1992).
Makundi matatu ya majirani ambao Wahadza wanashirikiana nao zaidi siku hizi ni Wairaki wa Kushi, Wanailotiki Datoga, na Wabantu Isanzu. Makabila haya matatu yana lugha tatu tofauti, na lugha ya Hadzane ni ya nne, kwa hiyo hakuna lugha yoyote kati ya hizo nne inayohusiana kwa ukaribu na nyingine.(Angalia Ruhlen 1991).
Wairaki (pia huitwa Wambulu) wanazungumzaji lugha ya Kikushi walihamia kusini wakitokea nchini Ethiopia. Wamekuwa kaskazini mwa Tanzania kwa miaka 3,000 (Rejea, Ehret 1974; Ochieng 1975; Ambrose 1982; Sutton 1992).
Wairaki wanaishi katika nyanda za juu ambazo zina mvua nyingi pia ni wakulima wa mahindi. Kuna mabaki yanaonyesha njia za umwagiliaji zilizojengwa na WaIraqw (sehemu ya eneo la Engaruka), zimevumbuliwa karibu na Endamagha mwishoni mwa kaskazini mwa nchi ya Hadza (Angalia, Sutton 1986).
Mashamba haya yaliachwa toka karibia mwaka 1700 AD, kwasababu ya matokeo ya mifumo ya kinyonyaji iliyopita kiasi, au kwa sababu ya hali ya hewa kuzidi kuwa kavu (Angalia; Sutton 1990). Hata hivyo, hali pia ilikuwa wakati huo huo Wamasai walikuwa wakijitanua katika eneo hilo.
Katika miaka ya 1800 Wamasai walipokuwa wakijitanua walisababisha Wairaki kukimbilia kwenye nyanda za juu za Wambulu zinazopakana na nchi ya wahadzabe upande wa mashariki.
Kwa miongo miwili iliyopita idadi ya watu wa Iraqi imekuwa ikiongezeka kwa kasi (3.5% kwa mwaka) na sasa ni zaidi ya 230,000 (Rejea, Meindertsma na Kessler 1997).
Wairaki wengi wamehamia wakitokea nyanda za juu na kuingia katika nchi ya wahadza, wakifyeka miti na kujaribu kuendelea na kilimo cha mahindi katika maeneo duni ya kulima lakini uwindaji na ukusanyaji wa huko nyuma ulikuwa na manufaa kwa Wahadza.
Datoga (pia huitwa Tatog, Barabaig, au Mang’ati) ni wafugaji wa Nailoti ambao idadi yao ni watu 15-20,000 (Rejea, Meindertsma na Kessler 1997).
Haijulikani ni lini walifika katika nchi ya Wahadza lakini wamekuwa katika eneo hilo tangu miaka ya 1700, wakati walipofukuzwa na wamasai kutoka katika bonde la Ngorongoro, ambalo linapakana na nchi ya wahadza upande wa kaskazini. (Angalia Sutton 1990).
Chini ya utawala wa Wajerumani, upanuzi wa Wamasai ulidhibitiwa na vita kati ya makabila na uvamizi wa ng'ombe ulipunguzwa, na kusababisha mifugo ya Datoga kupanuka (angalia Klima 1970). Kujibu harakati za wairaqw, Wadatoga pia walisukumwa nje ya maeneo ya sasa ya wairaqw.
Tunajua wamekuwa wakijichanganya pamoja na Wahadza toka mapema mwaka 1917 (Bagshawe 1925). Hata hivyo, ilikuwa katika miaka ya 1930 na 40 ambapo Wadatoga walianza kuhamia nchi ya Wahadza. Leo, wakaazi wa msituni ambao ni Wahadza wanashirikiana zaidi na Wadatoga kuliko kundi lingine lolote (Tomita 1966; McDowell 1981)
Makundi ya Wadatoga hunywa maji adimu katika mashimo ya maji ya Wahadza msimu wa kiangazi na kula mimea mingi inayohitajika kusaidia wanyamapori, jambo ambalo ni tishio kubwa la kuendelea kwa uwindaji wa Wahadza.
Siku za nyuma Wadatoga mara kwa mara walikuwa wakiwateka nyara wanawake wa Kihadza. Hadi leo, baadhi ya wanawake wa Kihadza wanawaogopa wanaume wa kidatoga wanapokuwa nje kwenye mikusanyiko na mara kwa mara, migogoro yenye maneno yenye kejeri imetokea.
Hadi miaka hii, Wahadza walioua na kula ng'ombe walishafukuzwa na kuuawa na Wadatoga. Licha ya mgogoro huu, Wahadza wanaendelea kufanya biashara na kuombaomba kutoka kwa wadatoga lakini hawafanyi kazi kwao.
Waisanzu ni wafugaji wa Kibantu wanaoishi kusini mwa nchi ya Wahadza. Wapo katika eneo pana tangu mwaka 1500 BK sehemu ya upanuzi unaoendelea wa Wabantu katika Afrika mashariki na kusini.(Angalia; Nurse 1982; Soper 1982; Newman 1995),
Upatikanaji wa chuma kwa Wahadza ulianza toka zama za nyuma sana, tangu Wabantu walipoleta chuma kwenye eneo la bonde la ufa karibia mwaka 1500 AD, ingawa chuma kilitumika karibu na Ziwa Victoria Magharibi mwa Tanzania miaka ya 2,000 iliyopita.
Kuanzia mwanzoni mwa karne ya 20 hadi miaka ya 1960, Wahadza walishikamana zaidi na Waisanzu kuliko majirani zao wengine wowote.
Wageni wa mwanzo kutoka Ulaya walitumia wakalimani wa kabila la Isanzu kuwasiliana na Wahadza na inaonekana kulikuwa na ndoa nyingi za wahadza na Isanzu kuliko za Wairaqw au Wadatoga.(Angalia, Obst 1912; Bagshawe 1925; Bleek 1931)
Wahadza wana asili ya pande mbili na mtu yeyote aliye na mzazi mmoja wa Hadza anachukuliwa kuwa ni Mhadza. kuna 5% ya Wahadza leo ambao wana mzazi wa Kiisanzu, na Wahadza wengine wanaishi Isanzu katika sehemu moja iitwayo Numba Sita.
Wahadza hawatengenezi pombe lakini siku hizi wanapiga urabu (pombe) kutoka kwa Waisanzu, pamoja na Datoga. Wahadza hawafanyi uchawi lakini mara nyingi wanasema wanaogopa uchawi wenye nguvu wa Waisanzu.
Makundi mengine ambayo Wahadza wana mawasiliano nayo pia ni Wasukuma, na WaIramba, ambao ni Wabantu, na Wamasai ambao ni Wanailoti. Wasukuma wanaishi magharibi mwa Ziwa Eyasi na hujichanganya zaidi na Wahadza wa Magharibi.
Kwa muda mrefu wamekuwa wakifanya misafara kutafuta chumvi kwenye Ziwa Eyasi (Mwandamizi 1957). Leo katika eneo la Mangola Wahadza pia wana mawasiliano na aina mbalimbali za “Waswahili”.
Waswahili hawa wamehamia katika eneo hilo kulima vitunguu kuanzia miaka ya 1940, ingawa vitunguu vilikuwa vichache sana miaka ya 1960 na 1970. Mwaka 1962, kulikuwa na walipa kodi wapatao 900 huko Mangola (Angalia, Woodburn mwaka 1962).
Wahadza pia wanawasiliana na familia 3 za Wazungu huko Mangola, moja kati yao iliishi huko katika miaka ya 1950, ingawa shamba la kwanza la Wajerumani lilianzia huko mwaka 1928 (Angalia, Tomita).
Watafiti kutoka Ulaya, Japan, na Marekani wamekuwa wakiwasoma Wahadza mara kwa mara tangu miaka ya 1960 na sasa kuna ongezeko la idadi ya watalii wa kimataifa pia.
Eneo la Wahadza liko takribani kilomita 50 kusini mwa Olduvai Gorge na kuna nyayo za Laetoli, ambapo ushahidi wa uvamizi wa Hominid ulianza miaka milioni 3.6 iliyopita.
Kwenye ukingo wa mashariki wa Ziwa Eyasi, mabaki machache ya binadamu na zana zinazohusiana ziligunduliwa na Kohl-Larsen katika miaka ya 1930 na hivi karibuni inakadiriwa kuwa na umri wa miaka 130-200,000 (Rejea, Mehlman 1987; 1988; 1991).
Bila shaka hakuna njia ya kujua ni muda gani mababu wa wahadza wamekaa huko, lakini kama inavyothibitishwa na taarifa za maandishi, kumekuwa na uvamizi unaoendelea wa bonde la Eyasi tangu enzi ya Mawe ya Kati (Rejea, Mabulla 1996).
Wana mtindo wa uhamaji na nyumba zao zimejengwa kwenye miamba, kwasasa baadhi yao wanaishi kwenye makambi.
Masimulizi ya awali yaliyoandikwa yanayowataja Wahadza ni yale ya wavumbuzi wa Kijerumani katika miaka ya 1890 (Angalia Baumann 1897).
Masimulizi ya kabila la wahadza ni maelezo yaliyokwishatumika, kama yalivyotolewa na viongozi wao, pamoja na uchunguzi wa moja kwa moja wa vibanda vya Wahadza na vigingi vya mbao kwenye miti ya mibuyu, ambavyo Wahadza walivitumia kupanda juu ili kulina asali (Rejea, Blurton Jones na wengine).
Wahadza walikuwa wakijificha kutoka kwa wasafiri hawa wa awali waliotoka Ulaya, kama walivyofanya hapo awali mwaka 1917. Bagshawe (1925).
Mwanajiografia wa Ujerumani Erich Obst mwaka 1911 aliishi wiki 8 na Wahadza. Kambi ya kwanza iliyotembelewa na Obst ni ya kwenye ukingo wa mashariki wa bonde la Yaeda, Wahadza (Watindiga) walikuwa wakiishi na Waisanzu.
Kati ya wanaume kumi na watano, wanawake kumi na wanane na watoto ishirini na wawili, walijitambulisha kama Watindiga halisi.
Wengine walikuwa Waisanzu, ambao walikuwa wavivu sana kulima nyumbani, au ambao walilazimika kutoroka kutoka kwenye Boma kwa sababu walifanya aina fulani ya tabia mbaya. (Obst 1912:3).
Baadhi ya watu wanafikiri Wahadza walikuwa ni watu matapeli ambao hawakuwahi kufuga wanyama hata angalau mbwa. Hata hivyo, walikuwa na maeneo kwa baadhi ya wanyama wa kufugwa na kwasababu maneno yao hayakuwa ya kutunga, inakisiwa kwamba Wahadza wanaweza kuwa walikuwa ni wafugaji.
Kulikuwa na vita kati ya Wahadza na Wamasai, hili lilisababisha watu wengi wafikiri kwamba ni dalili ya kuonyeaha kuwa Wahadza wanaweza kuwa walikuwa ni wafugaji waliopoteza mifugo yao.
Wahadza hawana kumbukumbu wala hadithi za kuwahi kuwa wakulima au wafugaji, hizi zilikuwa ni shutuma kwao za kuwadharau wahadza, majirani zao waliwasema kwamba Wahadza sio kabila au tamaduni halisi, bali ni muungano wa walionyang'anywa mali zao, "ambao hawana lugha halisi" (Angalia, Woodburn 1997) .
Mtazamo huu unaonyesha fitina za kikabila badala ya ushahidi halisi. Mfano Kihadzabe, sio lugha ya pijini.
Wahadza, kila mara walipaswa kuwa tayari kwa vita na Waisanzu, Wairaki na Wamasai, Waisanzu wakati fulani waliwateka wanawake na watoto wa kihadzabe.
Waisanzu walikuwa wakiwateka Wahadza kwaajili ya biashara ya utumwa, kwa kuwa kulikuwa na njia ya biashara ya watumwa ya Waarabu hadi miaka ya 1870 umbali wa kilomita zipatazo 250 tu kusini mwa nchi ya Hadza.
Hatari kutoka kwa Waisanzu ilipungua mara tu tembo walipoanza kupungua, kwa hivyo Waisanzu pia walihusika katika biashara ya pembe za ndovu.
Wasukuma, walitoka mbali zaidi na kutengeneza majembe ya kizamani ambayo Wahadza waliyachonga kwenye ncha za mishale ili wapate kuwinda tembo, lakini nia yao ilikuwa kupata nyama tu au pembe za ndovu.
Tembo ndio wanyama pekee wakubwa ambao Hadza huwawinda leo kwa sababu wanasema sumu yao haina nguvu ya kuwaua.
Wairamba, Wamasai, Wasukuma, Waisanzu, na Wairaqw lakini sio Wadatoga, mwingiliano wao na Hadza ulikuja baadaye, mara tu tembo walipoanza kuwa wachache, baadae Waisanzu walianza kuungana kwa amani na Wahadza.
Wahadza walianza kuwafanyia tohara watoto wao na kuwatoboa masikio na kuwaingizia pambo la chuma. Wanaume walivaa nyuzi zilizosokotwa kwenye vifundo vyao vya mikono na juu ya mikono yao.
Wasichana wadogo walivaa kishaufu sehemu za siri na msuko uliopambwa kwa shanga, ambavyo vilibadilishwa akiwa na umri wa miaka 8-10 kwa aproni ya ngozi na kiuno.
Wanawake walivaa shanga kubwa na kutinga mizunguko ya shaba shingoni mwao au mikononi mwao, ambayo wanasema waliiiga kutoka kwenye kabila la Waisanzu.
Katika baadhi ya kambi za wahadzabe, mapambo ya ngozi yalivaliwa, wakina mama na wakina baba wa familia ya kihadzabe hawajali, wakati mwingine mwanaume alikuwa hadi na wake wawili.
Mwanamume wa kabila la Hadza hawezi kumuozesha binti yake kwa mwanaume yeyote ambaye hampendi. Mwanamume anaweza kuoa mtu yeyote isipokuwa mama yake au dada yake na kwamba mwanamume mmoja alioa hata mjukuu wake, jambo ambalo halijulikani leo.
F. J. Bagshawe, afisa wa wilaya wa serikali ya Uingereza alifanya safari kadhaa katika maeneo wanayoishi Hadza mara baada ya Wajerumani kushindwa katika Vita vya kwanza vya Dunia.
Kulingana na Bagshawe (1925), njaa iliyotokea mwaka 1918-1920 iliwafanya baadhi ya Waisanzu kuanza kuishi kwa kutafuta chakula pamoja na Wahadza.
Kwa kawaida wanawake wa Kihadza wanaolewa na wanaume wa Isanzu, wakati wa njaa baadhi ya wanawake wa Kisanzu waliolewa na wanaume wa Kihadza.
Wahadza hawakufuga mnyama wa kufugwa, si mbwa wala si ndege. Wahadza walikuwa wanaua tembo (jambo ambalo hawalifanyi sasa), badala ya kupokea pembe za ndovu walipokea mbuzi kutoka kwa mgeni yeyote aliyekuja kuwatembelea.
Kesho yake asubuhi kama mbuzi watapotelea porini ilikuwa hakuna aliyejishughulisha kuwatafuta kwa sababu walikuwa wakila nyama ya tembo waliyoihifadhi.
Wadatoga walikuwa wakiwashambulia sana wahadzabe wakiwatangazia kwamba mbuzi wao walikuwa wanaibiwa na wao, wadatoga waliwaua Wahadza wengi. Hii inaonyesha kuwa tangu mwaka 1917, kumekuwa na mwingiliano wa chuki kati ya wahadza na Datoga.
Wazee na vikongwe waliwatahiri wavulana na wasichana lakini hakuna tambiko lililohusika, mila hiyo ilipitishwa hivi karibuni kutoka kwenye makabila ya jirani.
Mwaka 1931 tohara haikujulikana kwa Wahadza. Pia hawakuwa na tatuu, ni makovu madogo tu ambayo dawa inasuguliwa juu yake kama wanavyofanya leo, mipasuko yao midogo kwenye mashavu ilikuwa ni alama za urembo.
Waganga wawili wenye lahaja tofauti kidogo ya lugha walitoka kaskazini ya mbali wakiwa wamevalia nguo za Kizungu huku wakiwa na mikuki 9 na mifuko ya dawa ili kuwatembelea Wahadza huko Dondu, magharibi mwa Eyasi.
Wahadza walicheza kwa kufuata mduara na watu hao wenye madawa wakiwa katikati kwa siku nzima. Jioni hiyo wavulana wawili walichorwa tatuu na kufa kutokana na hizo tatuu.
Siku iliyofuata wengine wawili walichorwa tatuu pia walikufa. Siku ya tatu ni mganga mmoja tu wa Kihadza aliyechorwa tatuu na wageni hao wawili waliondoka kwenda kutembelea kambi nyingine za Hadza.
Wageni hawa wawili walitoka kabila lingine (labda Datoga) au walikuwa Wahadza. Kama Obst, Bleek anavyotuarifu, alionana na baadhi ya Wahadza ambao walikuwa na matundu makubwa katika ncha za masikio yao ambayo karatasi (badala ya chuma) za mapambo yaliyopatikana kutoka kwa majirani yalichomekwa masikioni.
Wahadza wakati mwingine walipata unga (huenda mahindi au mtama) kutoka kwa waisanzu. Masimulizi ya awali yanaonekana kuwapendela zaidi Wahadza walioasisiwa kwa vile waandishi wenyewe wanaona ukosefu wa desturi za kuazimwa miongoni mwa Wahadza waliojitenga zaidi.
Mwaka 1945-47, afisa wa michezo wa kikoloni nchini Uingereza, B. Cooper (1949) aliwatembelea Wahadza mara mbili kwa siku 10 kila wakati. Alikuta kuna Wahadza karibu na kijiji cha waisanzu wanalima.
Mkalimani wake alikuwa ni Mhadza ambaye baba yake alikuwa Msanzu ambaye alikuwa akiishi katika kambi ya Wahadza baada ya kutoroka kodi ya kibanda.
Wanaume wa Kihadza wakati mwingine walishirikiana wakiwa wawili-wawili au watatu kuvizia wanyama (jambo ambalo hawafanyi leo) na kwamba wanaume waliwafuatilia ndege wa asali kutafuta asali (kama wanavyofanya leo).
Wahadza hawana mamlaka ya kikabila lakini wazee wanatawala kambi yao wenyewe. baadhi ya waganga na Wahadza kwenye ukingo wa nchi ya Isanzu walitoa kiapo cha utii kwa chifu wa Isanzu.
Wahadza walikuwa na amani, wakisuluhisha migogoro bila kumwaga damu, ndoa ya mke mmoja ndiyo sheria yao, huku kukiwa na shanga chache kama mahari. Wahadza walikuwa na dini ya awali, jua lilikuwa ndio Mungu wao na maombi yalifanywa mara moja mbele ya wanyama waliokufa.
Hadi mwaka 1958, Wahadza wa Mashariki wapatao 400 waliendelea kuwinda wakati huo, Wahadza bado walikuwa na eneo kubwa lakini kulikuwa na ongezeko la wakulima katika eneo la Mangola, na Datoga kuingia Yaeda.
Kwenye majaribio ya kuwatafutia makazi, jaribio la kwanza la kuwaelimisha Wahadza lilidumu kwa mwaka mmoja tu, liliandaliwa na serikali ya kikoloni ya Uingereza mwaka 1939 (McDowell 1981 a).
Baada ya skauti wa eneo hilo kutumia vibaya mamlaka yao dhidi ya Wahadza wakaondoka makambini humo.
Mwaka 1964 na 1965, mara baada ya Uhuru kutoka kwa Uingereza, serikali ya Tanzania (wilaya ya Mbulu), kwa msaada kutoka kwa mmishonari wa Kiamerika, ilijaribu kuwaweka Wahadza huko Yaeda chini, ambapo shule na zahanati vilijengwa kwaajili yao.
Wahadza kutoka kwenye kambi za msituni za mbali zaidi walipelekwa mji wa Yaeda kwa malori, wakisindikizwa na Polisi wenye silaha.
Itaendelea.......
0 Comments